Powstanie Warszawskie g\u0142\u0119boko zapad\u0142o w pami\u0119ci spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego. Walka Polak\u00f3w w 1944 roku znalaz\u0142a szerokie odbicie wliteraturze pi\u0119knej, w dzie\u0142ach naukowych oraz podr\u0119cznikach historii. Jak w latach 1949-1956 kre\u015blono obraz powstania w podr\u0119cznikach<\/strong> historii?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Nauczanie historii w Polsce budzi\u0142o zawsze i budzi nadal \u017cywe zainteresowanie spo\u0142ecze\u0144stwa. W naszym kraju w\u0142adza stara\u0142a si\u0119 wykorzysta\u0107 szkoln\u0105 edukacj\u0119 historyczn\u0105 dla w\u0142asnych cel\u00f3w. Powodowa\u0142o to, \u017ce programy i podr\u0119czniki sta\u0142y si\u0119 elementem gry politycznej. Dlatego cz\u0119sto dochodzi\u0142o do konfliktu mi\u0119dzy histori\u0105 g\u0142oszon\u0105 w szkole a histori\u0105, kt\u00f3ra \u201eobowi\u0105zywa\u0142a\u201d w domu. Ta sprzeczno\u015b\u0107 powodowa\u0142a zmniejszenie roli historii w \u017cyciu spo\u0142ecznym.<\/p>\n\n\n\n

R\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy histori\u0105 oficjaln\u0105 a \u201edomow\u0105\u201d dotyczy\u0142y g\u0142\u00f3wnie historii najnowszej. Powstanie Warszawskie mo\u017ce by\u0107 przyk\u0142adem dwoisto\u015bci tej historii.<\/p>\n\n\n\n

Obraz powstania w szkolnej edukacji do 1956 roku by\u0142 jednostronny i nacechowany k\u0142amstwami. Zwi\u0105zane to by\u0142o z traktowaniem historii jako przedmiotu, kt\u00f3ry jest potrzebny do uzasadnienia bie\u017c\u0105cej polityki \u00f3wczesnych w\u0142adz.<\/p>\n\n\n\n

Stalinizacja program\u00f3w szkolnych doprowadzi\u0142a do wycofania niekt\u00f3rych wcze\u015bniej u\u017cywanych podr\u0119cznik\u00f3w. Zosta\u0142y one cz\u0119\u015bciowo zast\u0105pione przez t\u0142umaczenia podr\u0119cznik\u00f3w radzieckich (m. in. A. W. Miszulina, I. Ga\u0142kina, A. W. Jefimowa i E. Kosmi\u0144skiego), kt\u00f3re nie by\u0142y przystosowane do polskich program\u00f3w i prezentowa\u0142y rosyjski punkt widzenia na dzieje powszechne. Do szko\u0142y trafi\u0142y te\u017c nowe opracowania polskich autor\u00f3w, m. in. G.Missalowej i J. Schoenbrenner, M. H. Serejskiego, M. Siuchmi\u0144skiego, \u017b. Kormanowej, M. D\u0142uskiej, J. Dutkiewicza, N. G\u0105siorowskiej, H. Katza.<\/p>\n\n\n\n

Powstanie Warszawskie by\u0142o omawiane w podr\u0119cznikach klasy czwartej, si\u00f3dmej i jedenastej. Do zilustrowania tematu wykorzystamy podr\u0119czniki:G. Missalowej, J. Schoenbrenner Historia Polski <\/em>(Warszawa 1951); M. D\u0142uskiej, J. Schoenbrenner, Historia dla klasy IV <\/em>(Warszawa 1955); J.Kwa\u015bniewicza, J. M\u0119\u017cyka, J. Pawlika, K. Prochyry, H. S\u0119dziwego i W. Spiechowicza Historia dla klasy VII<\/em> (Warszawa 1956) oraz Historia Polski<\/em><\/p>\n\n\n\n

1864-1945. Materia\u0142y do nauczania w klasie XI, <\/em>pod red. \u017b. Kormanowej (Warszawa 1953).<\/p>\n\n\n\n

Warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na to kim byli autorzy \u00f3wczesnych podr\u0119cznik\u00f3w szkolnych.<\/p>\n\n\n\n

Gryzelda Missalowa (1901\u20131978), historyk dziej\u00f3w gospodarczo \u2013 spo\u0142ecznych XIX w. Od 1947 r. zwi\u0105zana z Uniwersytetem \u0141\u00f3dzkim, najpierw<\/p>\n\n\n\n

jako st. asystent w Katedrze Historii Spo\u0142eczno\u2013Gospodarczej Polskiej i powszechnej, nast\u0119pnie adiunkt (1948\u20131951), zast\u0119pca prof. (1952\u20131953), docent(od 1954), prof. nadzwyczajny \u2013 1961, prof. zwyczajny – 1970. Od 1950 r. cz\u0142onek PZPR, konsultantka przy Studium Zaocznym przy Szkole Partyjnej Komitetu Centralnego PZPR, cz\u0142onek Rady Naukowej Zak\u0142adu Historii Partii przy KC PZPR.[1]<\/a><\/p>\n\n\n\n

Janina Schoenbrenner (1902-1985) przed wojn\u0105 wyda\u0142a podr\u0119czniki dla szko\u0142y powszechnej. Po wojnie od 1950 r. by\u0142a cz\u0142onkiem PZPR, a w latach1956 – 1958 aspirantk\u0105 Instytutu Nauk Spo\u0142ecznych (INS) przy Komitecie Centralnym PZPR. W dalszym ci\u0105gu dokszta\u0142ca\u0142a si\u0119, w 1961 r. uzyska\u0142a doktorat na Uniwersytecie Warszawskim. Publikowa\u0142a podr\u0119czniki i poradniki do nauczania historii, dopasowane do obowi\u0105zuj\u0105cych w\u00f3wczas zasad<\/p>\n\n\n\n

dogmatycznego marksizmu.[2]<\/a><\/p>\n\n\n\n

\u017banna Kormanowa (1900-1988) studiowa\u0142a histori\u0119 i prawo na Uniwersytecie Warszawskim. W czasie wojny w 1941 r. ewakuowa\u0142a si\u0119 w g\u0142\u0105b ZSRR. W 1944 r. zosta\u0142a skierowana przez PPR do kraju, zajmowa\u0142a kierownicze stanowiska w resorcie o\u015bwiaty PKWN i Rz\u0105du Tymczasowego. W 1947r. uzyska\u0142a habilitacj\u0119 a w 1948 r. zosta\u0142a profesorem UW, prowadzi\u0142a te\u017c zaj\u0119cia w partyjnym Instytucie Kszta\u0142cenia Kadr Naukowych. Przyczyni\u0142a si\u0119 do podporz\u0105dkowania nauki partyjnemu kierownictwu.[3]<\/a><\/p>\n\n\n\n

Podr\u0119czniki szkolne a\u017c do ko\u0144ca lat czterdziestych o Powstaniu Warszawskim milcza\u0142y. Pierwsza informacja o nim pojawi\u0142a si\u0119 w: Historii Polski,<\/em>opracowanej przez G. Missalow\u0105 i J. Schoenbrenner.<\/p>\n\n\n\n

Autorki podr\u0119cznika pisa\u0142y, \u017ce \u201ereakcja londy\u0144ska\u201d nie chc\u0105c dopu\u015bci\u0107 do utworzenia Polski Ludowej wyda\u0142a kierownictwu AK \u201ezbrodniczy rozkaz\u201d rozpocz\u0119cia powstania[4]<\/a>. Dalej twierdzi\u0142y, \u017ce dow\u00f3dztwo AK by\u0142o zwi\u0105zane z okupacyjnymi w\u0142adzami i Gestapo. Stolica mia\u0142a by\u0107 opanowana dla obrony przed demokratycznym rz\u0105dem polskim. Podr\u0119cznik podkre\u015bla\u0142, \u017ce walcz\u0105cy nie zdawali sobie sprawy, \u017ce dow\u00f3dztwo AK \u201epchn\u0119\u0142o patriotyczne<\/em> masy Warszawy do beznadziejnej walki w imi\u0119 swoich<\/em> klasowych interes\u00f3w.\u201d<\/em>[5]<\/strong><\/em><\/a><\/p>\n\n\n\n

Dow\u00f3dztwo AK podda\u0142o si\u0119 z honorami w\u0142adzom hitlerowskim. Bora \u2013 Komorowskiego uznano, za zbrodniczego \u201eprzyw\u00f3dc\u0119\u201d i wypominano mutytu\u0142 hrabiego. Wed\u0142ug autorek \u201epowstanie warszawskie przypiecz\u0119towa\u0142o polityczn\u0105 kl\u0119sk\u0119 \u201erz\u0105du\u201d londy\u0144skiego.\u201d<\/em>[6]<\/strong><\/em><\/a> Za prawdziwych patriot\u00f3w uznano jedynie masy pracuj\u0105ce, bohatersko walcz\u0105ce ze znienawidzonym okupantem.<\/p>\n\n\n\n

W podr\u0119czniku M. D\u0142uskiej i J. Schoenbrenner o Powstaniu Warszawskim nie by\u0142o mowy. Autorki wspomnia\u0142y jedynie, \u017ce Armia Radziecka dotar\u0142a w swym marszu do Wis\u0142y zaj\u0119\u0142a Prag\u0119 i tu zatrzyma\u0142a si\u0119, aby zebra\u0107 si\u0142y do nowej ofensywy. W tym kontek\u015bcie by\u0142a mowa o przedarciu si\u0119 Boles\u0142awa Bieruta (przewodnicz\u0105cego KRN) przez front. Ten fakt uznawano wida\u0107 za wa\u017cniejszy ni\u017c walka Polak\u00f3w w Warszawie.<\/p>\n\n\n\n

Opracowaniem podaj\u0105cym pewne wiadomo\u015bci o Powstaniu Warszawskim by\u0142 podr\u0119cznik dla klasy VII. W podr\u0119czniku autorstwa J. Kwa\u015bniewicza,J. M\u0119\u017cyka, J. Pawlika, K. Prochyry, H. S\u0119dziwego i W. Spiechowicza problematyka powstania zosta\u0142a uj\u0119ta w ramach wi\u0119kszej ca\u0142o\u015bci, nosz\u0105cej tytu\u0142 Wyzwolenie Polski.<\/em>[7]<\/strong><\/em><\/a> Informowano, \u017ce rz\u0105d londy\u0144ski i dow\u00f3dztwo AK nie chc\u0105c dopu\u015bci\u0107 by nowa Polska sta\u0142a si\u0119 pa\u0144stwem ludowym wywo\u0142a\u0142o powstanie. Zosta\u0142o ono natychmiast poparte przez patriotyczn\u0105 ludno\u015b\u0107 Warszawy. W podr\u0119czniku podkre\u015blano, \u017ce w powstaniu \u201ebrali udzia\u0142 nie tylko doro\u015bli, ale i dzieci, nie tylko m\u0119\u017cczy\u017ani, ale i kobiety.\u201d<\/em>[8]<\/strong><\/em><\/a>Nacisk po\u0142o\u017cono na tragedi\u0119 ludno\u015bci cywilnej, kt\u00f3ra by\u0142a mordowana przez rozjuszonych hitlerowc\u00f3w. Silnie akcentowano spraw\u0119 rzekomej pomocy radzieckiej dla powstania. By\u0142a szansa na dalsz\u0105 walk\u0119, ale dow\u00f3dztwo AK zamiast porozumie\u0107 si\u0119 z Armi\u0105 Radzieck\u0105 wola\u0142o podda\u0107 si\u0119 hitlerowcom. Dow\u00f3dztwo AK z honorami z\u0142o\u017cy\u0142o bro\u0144 i zosta\u0142o umieszczone w obozach jenieckich. Po ewakuacjiludno\u015bci cywilnej Niemcy systematycznie niszczyli Warszaw\u0119. Wywody na ten temat ko\u0144czy\u0142y si\u0119 zdaniem: \u201eTak m\u015bcili si\u0119 hitlerowcy za powstanie warszawskie, w kt\u00f3rym lud walczy\u0142 o swoj\u0105 wolno\u015b\u0107. Win\u0119 za poniesion\u0105<\/em> kl\u0119sk\u0119 ponosi reakcyjne dow\u00f3dztwo AK.\u201d<\/em>[9]<\/strong><\/em><\/a><\/p>\n\n\n\n

Podr\u0119cznik \u017banny Kormanowej po\u015bwi\u0119ci\u0142 analizowanej tematyce samodzielny rozdzia\u0142. Autork\u0105 rozdzia\u0142u by\u0142a Maria Turlejska: Powstanie<\/em> warszawskie. Pr\u00f3ba dywersji dyplomatycznej. Bankructwo plan\u00f3w pochwycenia w\u0142adzy przez reakcj\u0119 polsk\u0105.<\/em>[10]<\/strong><\/em><\/a><\/p>\n\n\n\n

Omawiaj\u0105c przyczyny powstania autorka pisa\u0142a: \u201ePolskie klasy posiadaj\u0105ce, obszarnicy i kapitali\u015bci, kt\u00f3rzy przez ca\u0142y czas wojny przygotowali si\u0119 do obj\u0119cia w\u0142adzy w Polsce dla <\/em>restauracji re\u017cimu przedwrze\u015bniowego<\/strong><\/em> (podkr. M. J.) w oparciu o pomoc interwencyjnych wojsk anglo-ameryka\u0144skich \u2013odpowiedzieli na powstanie PKWN wybuchem nienawi\u015bci klasowej, wzmo\u017con\u0105 propagand\u0105 proimperialistyczn\u0105, mobilizacj\u0105 swych si\u0142.\u201d<\/em>[11]<\/strong><\/em><\/a>Wymowatego fragmentu jest jednoznaczna.<\/p>\n\n\n\n

Autorka rozdzia\u0142u mia\u0142a za z\u0142e dow\u00f3dztwu powstania, \u017ce nie utworzy\u0142o przycz\u00f3\u0142k\u00f3w dzi\u0119ki kt\u00f3rym Armia Czerwona mog\u0142aby pom\u00f3c powsta\u0144com. Autorka dowodzi\u0142a, \u017ce \u201edow\u00f3dztwo AK widz\u0105c, \u017ce charakter powstania zmieni\u0142 si\u0119 definitywnie z antyradzieckiego w antyhitlerowski \u2013 zdradziecko skapitulowa\u0142o przed katami Warszawy i poprowadzi\u0142o swoje oddzia\u0142y do \u201ehonorowej\u201d niewoli.\u201d <\/em>(\u2026) W warunkach kapitulacyjnych genera\u0142owie <\/em>SS zapewnili AK i delegaturze \u2013 sprawcom powstania \u2013 ca\u0142kowite bezpiecze\u0144stwo.\u201d <\/em>[12]<\/strong><\/em><\/a><\/p>\n\n\n\n

W podr\u0119czniku pozytywnie oceniano szarych \u017co\u0142nierzy AK, podkre\u015blano te\u017c, \u017ce z ludno\u015bci\u0105 cywiln\u0105 Warszawy by\u0142a bohaterska Armia Ludowa.<\/p>\n\n\n\n

Ocena wydana przez autork\u0119 autorom powstania by\u0142a mia\u017cd\u017c\u0105ca: \u201eKl\u0119ska plan\u00f3w i rachub \u201erz\u0105du\u201d emigracyjnego i podporz\u0105dkowanej mu AKoznacza\u0142a ostateczn\u0105 kompromitacj\u0119 ich linii politycznej w oczach spo\u0142ecze\u0144stwa, oznacza\u0142a ostateczne bankructwo reakcji polskiej.\u201d<\/em>[13]<\/strong><\/em><\/a><\/p>\n\n\n\n

Obraz powstania nakre\u015blony w podr\u0119cznikach lat 1949 – 1956 r. niewiele mia\u0142 wsp\u00f3lnego z rzeczywisto\u015bci\u0105 historyczn\u0105, mo\u017cna nawet powiedzie\u0107,\u017ce by\u0142 ca\u0142kowicie fa\u0142szywy. Napastliwa krytyka dow\u00f3dztwa AK mia\u0142a godzi\u0107 w si\u0142y niepodleg\u0142o\u015bciowe wierne rz\u0105dowi polskiemu w Londynie.<\/p>\n\n\n\n

Analiza przedstawionych wy\u017cej podr\u0119cznik\u00f3w sk\u0142ania nas do wniosku, \u017ce zawarto\u015b\u0107 merytoryczna podr\u0119cznika pozostaje zawsze w okre\u015blonej<\/p>\n\n\n\n

zale\u017cno\u015bci od program\u00f3w nauczania, Te ostatnie s\u0105 przecie\u017c pisane dla potrzeb ci\u0105gle zmieniaj\u0105cego si\u0119 \u201eklimatu politycznego\u201d. W czasach stalinowskich\u00f3w \u201eklimat\u201d by\u0142 szczeg\u00f3lnie niekorzystny dla prawdy historycznej, s\u0142u\u017cy\u0142 uzasadnianiu bie\u017c\u0105cej polityki rz\u0105dz\u0105cej partii.<\/p>\n\n\n\n

W kolejnych latach kierunek ewolucji szkolnego obrazu Powstania Warszawskiego polega\u0142 na stopniowym odchodzeniu od zafa\u0142szowanej prawdy historycznej i stopniowym zbli\u017caniu si\u0119 do naukowego obiektywizmu.<\/p>\n\n\n\n